«Ας έχουμε για πάντα το τραγούδι»
Σε μία σκηνή–τηγάνι ο απαστράπτων μουσικός αστέρας ,
σύμβολο μιας Ελλάδας που γνώρισε πριν
από κάποια χρόνια μία επίπλαστη
οικονομική ανάπτυξη και που συνεχίζει να
κουβαλάει τα φαντάσματά της και σήμερα , έδωσε το τελευταίο βράδυ της περασμένης χρονιάς μία παράσταση
σχεδιασμένη να προβληθεί ως υπερθέαμα.
Με δεκαεπταμελή ορχήστρα , με την παρουσία του δημάρχου των Αθηναίων και της χορωδίας των παιδιών της μη κερδοσκοπικής οργάνωσης «Κιβωτός του
Κόσμου» , κάτω από τον νυχτερινό Αττικό ουρανό, μέσα σε φωτεινές δεσμίδες λέιζερ και με την τηλεοπτική κάλυψη της δημόσιας τηλεόρασης. Το μουσικό είδωλο , ντυμένο με εορταστικό κόκκινο σμόκιν και παπιγιόν ,
τραγούδησε τραγούδια στο κλίμα των
ημερών , υιοθετώντας αναπόφευκτα ένα ερμηνευτικό ύφος που
παρέπεμπε σε καλλιτέχνες τύπου Frank Sinatra , Carl Perkins ή Michael Buble .
Πολλά
αρνητικά ειπώθηκαν για τα έξοδα
της συγκεκριμένης παράστασης , για την επιλογή και αμοιβή του τραγουδιστή , για την καλλιτεχνική
αρτιότητα του τελικού θεάματος. Η απάντηση
που δόθηκε στις παραπάνω
διαμαρτυρίες , καταγγελίες , αποδοκιμασίες
μπορεί να συνοψιστεί στη φράση «μέσα στη μιζέρια χρειαζόμαστε την τέχνη
ως αντίδοτο, ως παράθυρο διαφυγής από το βαρύ κλίμα της εποχής της πανδημίας και του
εγκλεισμού». Εκ πρώτης όψεως κανείς
άνθρωπος που έχει μέσα του ευαισθησίες και
που ρέει μέσα στα νεύρα και στα κόκκαλά
του η βούληση της ομορφιάς , δε θα μπορούσε να διαφωνήσει με την τοποθέτηση
αυτή . Η τέχνη είναι πράγματι το ξύπνημα της ομορφιάς στο στήθος
μας , η υπενθύμιση ότι πέρα από κόκκαλα
και νεύρα κουβαλάμε και μια άυλη ουσία ,
όχι απαραίτητα ως κάτι μεταφυσικό αλλά
ως ανάγκη να δικαιώσουμε την ικανότητα ερμηνείας του κόσμου. Γιατί ο ίδιος ο
κόσμος εμπεριέχει ως συστατικό του υλικό την ομορφιά . Οπότε «Όσο κι αν βρέξει όμως /κι αν οι δρόμοι
πλημμυρίσουν από τυφλές νύχτες /ας έχουμε για πάντα το τραγούδι» , όπως γράφει
ο Νίκος Καρούζος.
Η μουσική
λοιπόν. Αυτή η μικρή πυγολαμπίδα που μπορεί να φωτίσει ψυχές , να τις
κάνει να βγάλουν απ’ το είναι τους το δικό τους λάμπος . Ακόμη κι ο Πλάτωνας
που ασκεί στην Πολιτεία του ένα είδος λογοκρισίας στα μουσικά ακούσματα
,αναγνωρίζει ότι «η αγωγή με τη μουσική και την ποίηση είναι η
πιο σημαντική, επειδή ο ρυθμός και η μελωδία εισχωρούν στα τρίσβαθα της ψυχής
κι αδράχνοντάς την με δύναμη μεγάλη, φέρνουν μέσα της ευπρέπεια και της δίνουν
ομορφιά…». Όσον αφορά , επομένως , το ευεργετικό άγγιγμα της τέχνης , αυτής της μάγισσας
που «μεταδίνει, μεταγγίζει με μαγικόν τρόπο την ανθρώπινη ψυχικότητα σ'
όλες τις υλικές και αδρανείς μορφές της ζωής που μας κυκλώνει» [Στρ.
Μυριβήλης], δεν υπάρχει αμφιβολία ότι
μας είναι απαραίτητο . Πολύ περισσότερο σε καιρούς χαλεπούς , όπου η γύμνια απειλεί
την υπαρξιακή μας ποιότητα.
Τώρα το ερώτημα που έρχεται αβίαστα στο
μυαλό είναι το ακόλουθο : Είναι ανάγκη να δαπανηθούν χρηματικά ποσά προκλητικά μεγάλα , για να παραχθεί ένα ικανοποιητικό αισθητικό αποτέλεσμα ;Εξαρτάται
, κατά τη γνώμη μου , από τον επιδιωκόμενο σκοπό , την πρωτοτυπία
του εγχειρήματος , την πειστικότητα των προθέσεων , την ωριμότητα του κοινού να αποδεχθεί την
ωφελιμότητα του εγχειρήματος και
την ικανότητα των καλλιτεχνών να αφήσουν αξέχαστες εντυπώσεις . Αν οι
περισσότερες από αυτές τις προϋποθέσεις
πληρούνται , τότε ένας δήμος , μία κοινότητα , μία κρατική οντότητα μπορούν κάλλιστα να δικαιολογήσουν τη σπατάλη του δημόσιου χρήματος για
καλλιτεχνικές εκδηλώσεις. Δεν ξέρω ,
ωστόσο , πόσα από τα αναφερόμενα κριτήρια μπόρεσε να καλύψει η συγκεκριμένη
εκδήλωση το βράδυ της Πρωτοχρονιάς στον
Λυκαβηττό .
Αν ο σκοπός ήταν ο απλός εντυπωσιασμός ,
χωρίς πίσω από αυτόν να υπάρχει ένα υπόστρωμα , ένα πεδίο αναφοράς στις διαχρονικές αξίες του
ωραίου , όπως η λιτότητα, η συμμετρία , η συγκίνηση , η κάθαρση , η υποταγή του
μερικού μέσα σε κάτι καθολικότερο , τότε αυτό δεν αρκεί , για να αποσείσει από τους διοργανωτές την κατηγορία της
προχειρότητας και της ανευθυνότητας. Ως προς την πρωτοτυπία του εγχειρήματος ,
εξαρτάται πως ορίζει κανείς το πρωτότυπο . Αν υποθέσουμε ότι πρωτότυπο είναι
αυτό που απλώς δεν έχει επαναληφθεί στη χώρα μας , τότε κατά μία έννοια η εκδήλωση
του Λυκαβηττού θα μπορούσε να
εκληφθεί ως κάτι πρωτότυπο , υπό την έννοια ότι
προσπαθούσε να συνδυάσει σε ένα υπερθέαμα τη λάμψη ενός δημοφιλούς
τραγουδιστή με τη σύγχρονη τεχνολογία , τη χριστουγεννιάτικη
ατμόσφαιρα και την αισθητική της jazz μουσικής.
Αν όμως συλλογιστούμε το πρωτότυπο ως
κάτι που αληθινά χαράζει μία νέα πορεία στην αισθητική μας και δεν αντιγράφει τυφλά , και σε μερικές
στιγμές κακόγουστα , ανάλογα ψυχαγωγικά
δρώμενα της αμερικάνικης τηλεόρασης ,
εκεί χάνεται και αυτό το επιχείρημα.
Και ας έρθουμε τώρα στην πειστικότητα των
προθέσεων του εν λόγω θεάματος. Προφανώς , η δημοτική αρχή, αν λάβει κανείς
υπόψη του τα σχόλια των χρηστών στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, τις κριτικές που γράφτηκαν σε αξιόπιστα
έντυπα, τις συζητήσεις μεταξύ φίλων και γνωστών, δεν μπόρεσε να πείσει μεγάλο
μέρος της κοινής γνώμης για το ιδιάζον
στοιχείο που έκανε την παράσταση να αξίζει
ακόμη και το τελευταίο ευρώ που δαπανήθηκε για αυτή. Έωλα επιχειρήματα ,
αδυναμία να διαλύσει τις υποψίες που σχηματίστηκαν για αδιαφάνεια στην ανάθεση
τέτοιων έργων , μια τάση επίθεσης στην αντιπολιτευόμενη δημοτική παράταξη για
ενορχηστρωμένη πολιτική εκμηδένισης κάθε
δραστηριότητας, μία ρητορική ότι και οι
προηγούμενες αρχές έβαζαν το δάχτυλο στο μέλι, αλλά κανείς δεν τράβαγε το αυτί
στον κατεργάρη. Κι εδώ ας προσθέσουμε και τη δεκτικότητα του ελληνικού κοινού
απέναντι σε καλλιτεχνικά δρώμενα που
επιβαρύνουν τα δημόσια ταμεία . Δεν είμαι πολύ σίγουρος , αν στη θέση του ποπ
αστέρα , βρισκόταν κάποιος από τους λεγόμενους ποιοτικούς καλλιτέχνες και το
θέαμα είχε σαφώς μεγαλύτερη διάρκεια
και αληθινή καλλιτεχνική
αρτιότητα, ότι δε θα υπήρχαν γκρίνιες και επικρίσεις και επιθέσεις κατά της
δημοτικής αρχής. Δεν είμαι βέβαιος ότι έχουμε την ωριμότητα να αποδεχτούμε την πικρή
διαπίστωση ότι και η υψηλή τέχνη απαιτεί οικονομικές θυσίες ή ότι και οι
καλλιτέχνες έχουν την απαίτηση να
αμείβονται για το έργο που ποιούν ή ότι μία πολιτισμένη χώρα έχει την
υποχρέωση να αφιερώνει ένα μέρος του
προϋπολογισμού όχι μόνο στον άρτον , αλλά και στα «θεάματα».
Απομένει , τέλος , να εξετάσουμε
αν τη βραδιά της Πρωτοχρονιάς ο επιλεγείς καλλιτέχνης εκπλήρωσε έναν καίριο στόχο σε τέτοια πολυδάπανα
καλλιτεχνικά εγχειρήματα : να αφήσει στο κοινό αλησμόνητες εντυπώσεις. Αυτό , βεβαίως , δεν εξαρτάται
πάντα από τον ίδιο , αλλά συχνά και από την ιδέα ή τη φιλοδοξία του προγράμματος που καλείται να υλοποιήσει .
Επομένως , ας μείνουμε κατ’αρχάς στο δεύτερο σκέλος . Το ίδιο το πρόγραμμα
μαρτυρούσε , σχεδόν έζεχνε από χιλιόμετρα , ότι επιδίωκε να τέρψει το μάτι , να
πλάσει μπροστά μας κάτι λαμπερό , κάτι χρυσοσκονισμένο , σα χαρτί ιλουστρασιόν
που τυλίγουμε τα δώρα . Η φιλοδοξία του έμενε μέχρι εκεί και αποτύγχανε να μεταδώσει το
συγκινητικά παραμυθένιο , το αυθεντικά χαρμόσυνο ή το ανατριχιαστικά μυσταγωγικό. Η ίδια η
πενιχρή φιλοδοξία πρόδιδε το υπερακριβόν του θεάματος. Από την άλλη , ο
τραγουδιστής φαινόταν σα να έπαιζε τέλεια τον ρόλο της μαριονέτας μέσα στο πλαίσιο που του όρισαν . Φωνητικά
μέτριος αλλά καλλιτεχνικά θρασύς , χαμογελαστός
λες και του ακινητοποίησαν με καρφίτσες
τις άκρες απ’τα χείλια , με μία προφορά των Ελληνικών που θύμιζε
επαναπατρισμένο μετανάστη από το Αμέρικα , εν τέλει απόμακρος και παγερός σαν απομίμηση ζεστασιάς.
Όταν λοιπόν στη τέχνη το δεδομένο
ουρλιάζει από πριν πως είναι δεδομένο
και αποκλείει την έκπληξη , την ανατροπή , την αίρεση, αυτό μπορεί να
πείθει ορισμένους που θέλουν να ξεμπερδεύουν
εύκολα , όπως και με άλλα πράγματα , μαζί της , ελάχιστα όμως μπορεί να δονήσει τις χορδές
εκείνων που επιθυμούμε από τη λύρα στα
χέρια του καλλιτέχνη να μετατρέπεται στο πιο παράδοξο πλάσμα της φαντασίας μας
. Κλείνω με δύο ωραίες γραμμές από την «Αβάσταχτη ελαφρότητα του Είναι» του
Κούντερα : Στο βασίλειο του
ολοκληρωτικού κιτς , οι απαντήσεις
δίνονται εκ των προτέρων και αποκλείουν κάθε καινούρια ερώτηση
Κώστας Τσιαχρής
.jpg)
